Notka #11 – Jantelagen: 10 szwedzkich przykazań

Nie wiem czy wiecie, ale w Szwecji, jeśli ktoś was pyta czy umiecie jeździć na nartach możecie odpowiedzieć, że tak. Natomiast jeśli ktoś zapyta czy dobrze to (nawet jeśli od 2 roku życia jesteście mistrzami stoków) co najwyżej możecie się skrzywić i odrzec så där czyli “tak sobie”. Jeśli gracie na skrzypcach, śpiewacie, biegacie, gracie w golfa lub bierki, wycinacie fantastyczne serwetki z papieru czy malujecie jedyne w swoim rodzaju wydmuszki, a przy okazji  jesteście absolutnymi mistrzami w którejś z tych dziedzin to i tak możecie się przyznać co najwyżej do tego, że jesteście w miarę w niej dobrzy.

Dlaczego? Dlatego, że Szwedzi, zresztą podobnie jak inne skandynawskie narody, nienawidzą przechwalania się. Powiem więcej. Nie tyle nienawidzą przechwalania się, co po prostu nie lubią, jeśli ktoś jest lepszy od innych i wybija się z tłumu. Dlatego krzywym okiem patrzy się na kogoś kto bez umiaru chwali się swoimi umiejętnościami. Innymi słowy – Szwedzi są aż za bardzo skromni i potrafią być trochę zazdrośni.

Określenie Jantelagen, w wolnym tłumaczeniu “prawo Jante”, pochodzi z noweli “Uciekinier w labiryncie” norweskiego pisarza duńskieg pochodzenia (ten to na pewno coś tam wiedział o Skandynawii) Andela Sandemose’a. Utwór powstał w 1933 roku i przedstawia życie w fikcyjnym duńskim miasteczku, które rządzi się bardzo specyficznymi prawami. Ogólnie prawa te można określić krótkim “nie jesteś lepszy od nas”, gdzie “my” to ogół mieszkańców Jante. Ta niezbyt pozytywna treść praw Jante brzmi następująco:

1. Nie sądź, że jesteś kimś wyjątkowym.

2. Nie sądź, że nam dorównujesz.

3. Nie sądź, że jesteś mądrzejszy od nas.

4. Nie sądź, że jesteś lepszy od nas.

5. Nie sądź, że wiesz więcej niż my.

6. Nie sądź, że jesteś czymś więcej niż my.

7. Nie sądź, że jesteś w czymś dobry.

8. Nie masz prawa śmiać się z nas.

9. Nie sądź, że komukolwiek będzie na tobie zależało.

10. Nie sądź, że możesz nas czegoś nauczyć.

W dalszej części noweli pojawia się również jedenaste karne przykazanie:

11. Być może sądzisz, że jest coś czego o tobie nie wiemy?

I chociaż prawa Jante w książce były niejako ostrzeżeniem przed pewnymi wzorcami myślowymi to Jantelagen jest dzisiaj często używane przy określeniu stereotypowego Szweda. Co więcej mimo negatywnego wydźwięku powyższych praw, Szwedzi z pewną dumą mówią o swoim podejściu do życia nawiązując właśnie do Jantelagen. A to dlatego, że z tej niejako wymuszonej i wyuczonej skromności wypływa wiele pozytywnych cech. Typowy Szwed się nie przechwala i docenia pracę innych – i chociaż nie pochwali was za dobrze wykonane zadanie, to jeśli nie otrzymacie żadnej negatywnej krytyki możecie wiedzieć, że wykonaliście je bardzo dobrze. Na tyle dobrze, że nie można was pochwalić, żebyście za bardzo się nie wywyższali i nie popadali w samozachwyt.

Dodatkowo istnieje również bardziej pozytywna interpretacja powyższych reguł. Tak zwane “odwrócenie”. Uogólnione prawo w miasteczku Jante brzmi tak:

Nikt nie jest kimś specjalnym. Nie próbuj wyróżniać się ani udawać, że jesteś pod jakimkolwiek względem lepszy od innych.

Natomiast jego odwrócenie mogłoby brzmieć:

Każdy z nas jest równie dobry i mądry jak reszta. Nie musisz się wyróżniać i udawać lub w jakikolwiek inny sposób udowadniać, że jesteś lepszy od innych. Wszyscy jesteśmy równi i mamy takie same prawa.

Jak widzicie po tym przeformułowaniu zasady te brzmią dużo bardziej pozytywnie. Czy nadal zastanawiacie się dlaczego Szwedzi są tacy tolerancyjni?

Oni głęboko wierzą, że wszyscy są równi. Uczą się tego już w szkole, gdy wszyscy dostają mniej więcej takie same oceny i nikt nie powinien się za bardzo wyróżniać. Czy takie podejście do życia przynosi więcej szczęścia i pożytku czy raczej żal i uczucie bycia niedocenianym? Trudno ocenić… Jak myślicie?

Myślę, że tak jak w przypadku modnego ostatnio lagom – o którym pisałam tutaj ciężko mówić o jednoznaczne odpowiedzi.

A tak przy okazji jeśli ktoś się chce nauczyć wycinać fantastyczne serwetki z papieru to tutaj krótki tutorial ładnie przygotowany przez Pracownię Etnograficzną oraz krótka historia wycinanki ludowej: